مفاهیم نوین حوزه اطلاع رسانی

استاندارد Z39.50

استانداردی امریکایی است که توسط اداره استاندارد اطلاعات ملی آمریکا تهیه شده است. این استاندارد به منظور تسهیل بازیابی اطلاعات ، میان مجموعه های ناهمگن و مستقل از هرنظامی برای جستجو در پایگاه های اطلاعاتی بوجود آمده است .کاربرد این پروتکل در آرشیوها، موزه ها و موسسات گردآوری آثار دیجیتالی است .این پروتکل کاربران را قادر می سازد تا نظامهای اطلاعاتی متفاوت برروی انواع شبکه ها و اینترنت را ازطریق یک درگاه واحد جستجو کنند . بنابراین پروتکل  Z39.50چگونگی تبادل اطلاعات یک نظام را با سایر نظام ها تعیین می کند و جستجو در پایگاه های اطلاعاتی و دریافت رکورد در سطح شبکه بویژه اینترنت را امکان پذیر می سازد .

طراحی استاندارد بین المللی Z39.50 برای اولین بار سال 1980  آغاز گردید .این استاندارد درواقع یکی ازمهمترین پروتکل های سودمند و دردسترس کتابخانه ها می باشد که بسیاری از سرویس های کتابخانه ای را پشتیبانی می کند . Z39.50  جهت ارتباط بین سیستم های رایانه ای ( ترجیحا کتابخانه ای و اطلاعاتی ) بوجود آمده و طریقه کاوش  داده های ناهمگن از راه دور را تعریف نموده و آنها را بازیابی می نماید. برقراری ارتباط با  Z39.50 از طریق اینترنت می باشد. Z39.50 به کاربران سیستم این امکان را می دهد که با سیستم رایانه ای دیگر ارتباط برقرار کنند ، اطلاعات را جستجو و درصورت لزوم به سیستم خود منتقل نمایند.  کاربران درزمان جستجو از طریق Z39.50 ، نیازی به آشنایی با سیستم مقابل نداشته و Z39.50 همه چیز را به زبان سیستم جستجوگر تبدیل می کند. تنها شرط لازم اینست که سیستم مقابل نیز از استاندارد Z39.50 استفاده نماید. این استاندارد براساس سرویس دهنده / مشتری[1]Z39.50   طراحی شده است سرویس دهنده Z39.50 از راه دور اطلاعات را از مشتری دریافت نموده و به مقصد ارجاع می دهد. کاربردهای کتابخانه ای این استاندارد عبارتند از :

جستجوی منابع از  فهرست دیگر سیستم ها– امانت گرفتن منابع اطلاعاتی از دیگر کتابخانه ها  - فهرست برداری از طریق نسخه برداری از فهرستها – توسعه و پیشرفت سیستم امانت بین کتابخانه ای

 یونی کد

استاندارد زبانی است که مقبولیت بین المللی دارد. منظور از استاندارد زبانی ، قالب یا چارچوبی است که بتوان متون درج شده در محیط های الکترونیکی را بدون بروز مشکل، همانگونه که بوده اند ، مشاهده نمود.

با استفاده از یونی کد می توان بدون نیاز به طراحی مجدد در محیط ها ، زبانها و کشورهای متعدد، با محصولات نرم افزاری و پلت فرم[2] های وب مختلف کار کرد. یونی کد به داده ها امکان می دهد که بدون تحریف، از سیستم های مختلف عبور کنند. هرکاربر با هرنسخه ای از سیستم عامل و درهرمحیط زبانی، با یونی کد ، می تواند صفحه مورد نظر خود را همانگونه که طراحی شده ، مشاهده نماید.

یکی از نقاط ضعف یونی کد اینست که ویرایش فایل درمحیط اچ تی ام ال [3] مستلزم نرم افزار رابط است و دیگر اینکه فایلهای ایجاد شده با یونی کد برای نویسه های فارسی، حجمی هفت برابر کدپیج های دیگر دارد.

 قالب مارک[4]

قالب مارک یا فهرست ماشین خوان دردهه 1960 به عنوان ابزاری برای تبادل رکوردهای فهرستنویسی کتابخانه ای شکل گرفت. با خودکارشدن نظام های کتابخانه ای قالب مارک درنرم افزار خودکارسازی کتابخانه ها مورد استفاده قرار گرفت . با توسعه مارک کتابشناسی ها وکتابخانه های ملی نیز اقدام به توسعه قالب مارک ملی برای برآوردن نیازهای خاص خود کردند. این مورد باعث شد که قالب های ملی مارک تحت تاثیر منابع موجود درکتابشناسی های ملی هرکشور قرار گیرند. به عنوان مثال یو کی مارک [5] بر تک نگاشت ها تاکید دارد و حال آنکه یو اس مارک [6] برمنابع غیرکتابی ( مانند نقشه ، موسیقی ، عکس...) تاکید دارد .

پروتکل مورد استفاده در جستجو و بازیابی اطلاعات کتابشناختی مارک در اینترنت ، پروتکل Z39.50 است . این پروتکل برای شناسایی اینکه آیا رکورد بازیابی شده دارای قالب یو اس مارک یا یو کی مارک و سایر قالب های مارک است ، گزینه ای ندارد. این امر در عملکرد متقابل قالب های مختلف مارک مشکل ایجاد می کند. برای مثال جستجوی نام مولفان که در یو اس مارک و یو کی مارک متفاوت ذخیره شده اند ، از این نمونه است .

بطورکلی نشانه های مارک آسان و کاربرپسند [7] نیستند. رکوردهای مارک عمدتا برای اطلاعات کتابشناختی و شبه کتابشناختی طراحی شده اند و اطلاعات غیر کتابشناختی به دلیل ساخت یافته نبودن در فیلد یادداشت قرار می گیرند. توصیف های کتابشناختی در فیلدهای مارک بطور جدی از قواعد انگلو امریکن و ISBD  استفاده می کنند.

 یونی مارک[8]

این قالب سال 1977 انتشار یافت . هدف آن تبادل بین المللی داده های کتابشناختی به شکل ماشین خوان میان نهادهای کتابشناختی ملی بود. یونی مارک مستقل از هر نظام فهرستنویسی خاص عمل می کند، امکان ارائه داده های فهرستنویسی براساس هر قواعد فهرستنویسی را فراهم می نماید، با داده های محلی یا خاص یک کتابخانه ، انطباق می یابد، برای مکان یابی منبع ، فیلد خاصی ندارد، فرمتی یکپارچه برای همه انواع مواد کتابخانه ای فراهم می کند و مختص یک نوع مواد کتابخانه ای نیست، برای پرداختن به مواد کتابخانه ای چندزبانه طراحی شده است، به عنوان قالب تبادلی برای مبادله داده های کتابشناختی بین قالبهای مختلف بکار می رود،  قالب با ثباتی است و برای بخش توصیفی شناسه ها از قواعد ISBD استفاده می کند، برای نمایش روابط کتابشناختی میان آثار مختلف از جدیدترین روشها استفاده می کند (به عنوان مثال هنگامی که رکوردی ، ترجمه ای را توصیف می کند می توان رابطه بین آن رکورد و رکورد حاوی اطلاعات اثر اصلی را نشان داد)، امکان برطرف نمودن عدم انطباق ها در یونی کد وجود دارد به این ترتیب که اگر کتابخانه رکوردی دریافت کند که به هیچ وجه معادلی برای آن درکتابخانه نیست  می تواند با استفاده از نویسه جانشین ، این عدم انطباق را از میان بردارد، عمده رهنمودهای یونی مارک برای منابع ناپیوسته ( مانند دیسک های نوری ) طراحی شده است.

 قالب یو اس مارک [9]

این قالب درسال 1981 توسط کتابخانه کنگره امریکا پیشنهاد شد .فیلد جدید 856 برای مکان یابی منابع الکترونیکی در قالب یو اس مارک در نظر گرفته شد. این فیلد برای مشخص ساختن مکان و نحوه دسترسی به اطلاعات الکترونیکی در شبکه تعریف شده است که دارای فیلدهای فرعی برای توصیف شیوه دسترسی بوده و برای روشهای مختلف دسترسی مانند پست الکترونیک ، فایل های قابل انتقال ، تلنت ، پروتکل انتقال فرامتن ، گوفر و غیره گزینه های تکرارپذیر ارائه می دهد.

ویژگی مهم یو اس مارک اینست که امکان توصیف نسخه چاپی و الکترونیکی هرمنبع را در رکوردی واحد در اختیار قرار می دهد. طرح مشهور اینترکت [10] که توسط اوسی ال سی [11]مطرح شد از یو اس مارک به عنوان الگوی ابرداده ای استفاده نمود و پیشنهاد فیلد 505 برای پیوندهای وب را داشت.